Turkmensahra

  ترکمنصحرا

 Trkmenler aslynda 24 urugdyr. (Mahmut Kaşgarly)
ARAZ PARWIŞ BILEN SHBETDEŞLIK
IRKI YZLAR
MAHMUT KAŞGARLY, TRKMENLER WE OLARYŇ UZAK GEMIŞI


Trkmenshra: Birle?en Milletleri? magaryf, ylym we medeni i?ler bouna guramasy UNESCO trki halklary? beik alymy Mahmut Ka?garlyny hormatlap, 2008-nji yly Mahmut Ka?garlyny? yly diip yglan edipdi. Biz hem ?ol mynasybetli siz bilen shbetde?lik geiripdik. Bu Shbetde?ligi 3 blek edip satymyzda berdik. Siz ?onda Ka?garlyny? trkmenler hakda kp maglumat berndigini, olary? trkmen dien ady aly?laryny Isgender Zlkarnen bilen baglany?dyrandygyny adypdy?yz. Ilki bilen ?u barada biraz durup gesek.
Araz Parwi?: Ba? stne. Ka?garly Trkmenler oguzlardyr. Bulary? trkmen diip atlandyrylmagynda bir hekaa bar dir. Ol hekaa ?ele ba?lanar: Isgender Semerkantdan tp, trk urtlaryna arala?anda, trkleri? ?u atly bir a? kagany bardy. Ol uly go?uny? eesidi. O?a Zlkarnen golalap gelr. Nme buruk, ur?alymy? dienlerinde, ol anyk jogap bermer. Adamlar kagan uru?maky hem dl, yza ekilmeki hem dl diip pikire gidrler. Aslynda bolsa kagan: Hojant derasyny? bounda garawul gou?. Zlkarnen deradan gese, habar edi? diip, ol ere tarkanlardan dzlen kyrk adamlyk a?tawy toparyny iberipdir. Bu buruk gizlin berlenso?, esgerler mundan habarsyz eken. Kagan bolsa, soralan soraga jogap bermn, tab?yryk beren adamlaryndan geljek habara gara?ar. Isgender deradan ger. A?tawylar hem muny gije kagana etirrler. Kagan ara salym salman gndogara tarap ekilmegi makul bilr. La??ara alyp, halka habar etirrler. ?ol gijni? znde ola d?lr. Halk kagandan bele karara gara?manso?, her kim onu? yzyna d?jek bolup, adamlar garym-gatym bolar. Onso?, garma-grmelikde, kimi?kidigine seretmn, mallar hem srlp alnyp gidilr. Netijede, igrimi iki ma?gala mnere ulag tapman, ?ol erde galmaly bolar. So? olara ma?galalary anynda, go?lary arkasynda, adaw, a-suwsuz halda go?uny? yzyndan baran iki adam sata?ar. a?ky adamlar bu iki ma?gala zlenip: E adamlar, Zlkarnen olagy adamdyr. Ol bir erde durmaar. Bizi? erlerimizde hem durman geip gider. urdumyz zmize galar dirler. Ol iki ma?gala Gal, a, ?u erde galy? dirler. Bu a galy? dimekdir. So? olara hala diipdirler. Halalary? asly ?udur. Olar iki tapadyr diip, Ka?garly azar. Isgender a?ky igrimi iki ma?galany? yzyndan etip, olara degmer. Gata olary trklere me?ze? grp, trkmanend trklere me?ze? dir. ?edip bu sz olara ?u wagta enli at bolup galan. Ka?garly: Trkmenler aslynda 24 tapadyr, ne iki tapadan ybarat halalar kbir babatlarda olardan ary durarlar. ?ol sebpden olar oguzlary? hataryna girmer. Bu sz? asly ?udur dir.
Trkmensahra: Ka?garlyny? 24 tapa dini hasy tapalar?
Aray Parwi?: Ka?garly 24 tapa dise-de, z sanawynda 22 tapany? adyny berr. Dimek ol z ady?y aly, kbir babatlarda oguzlardan ary durandyklary in iki tapadan ybarat halalary sanawyna go?mandyr. 22 urug ?ular:
1. kynyk
???
12. Karablk
??????
2. Kayg
???
13. Alkablk
???????
3. Baandur
??????
14. Igdir
????
4. Iwa, ywa
??? ? ???
15. regir, regir
???? ? ????
5. Salgur
????
16. Totyrka
??????
6. Af?ar
?????
17. Ala undlug
????????
7. Beg Tili
?????
18. Tger
????
8. Bgdz
????
19. Beenek
????
9. Baat
????
20. uwaldur
?????
10. azgyr
????
21. epni
????
11. Emr
????
22. aruklug
?????
Ka?garly kitabynda bu 22 tapany? mallaryna uran tagmalaryny-da berr.
Trkmenshra: a?y siz ?u kagany agzady?yz. Trkmenleri? bu kagany barada taryhy e?melerde beriln maglumlat barmy?
Araz Parwi?: Aly?ir Nowayny? Sedd-i Iskender dien kitabynda Isgender Zlkarneni akyl-parasaty bilen ara?yga mejbur edip, uly gyrgynylygy? ?ni alan Trk paty?asy a Turan paty?asy ?u ?u Kagandyr diip pikir edrin. ene-de gadymy hyta dokumentlerinde kbir zatlar bar. Olary? hem ?u kagan bilen baglany?ykly bolmagy mmkin. Ba?ga hasy e?melerde o?a du?mak bolandygyny bilemok. ne onu?, Zulkarneni? dwrde?i bolsa-bolmasa-da, bir taryhy ?ahsietdigine ?bhe ok.
Trkmenshra: Ba?ga e?melerde ok bolsa, Aly?ir Noway ony Mahmut Ka?garlydan aldymykan? Noway Diwan Lugati't-Trki grdmikan?
Araz Parwi?: Noway Diwan Lugati't-Trki gren bolsa, muny guwan bilen adardy, i? bolmanynda Mahmut Ka?garlyny agzardy. ne agzanok. Nowayny? Muhakamatul-lugaten kitabyny okan adam derrew d?ner, ol bular aly kitaby grp-de dymjak adam dl. Men bulary? ikisi-de, hem Noway hem-de Ka?garly, ?u kagan baradaky zatlary il arasyndaky rowaatlardan alandyr diip pikir edrin.
Trkmenshra: ?u kagan barada Diwan Lugati't-Trkde nme diilr?
Araz Pari?: ?u ady Diwan Lugati't-Trkde ekeje erde, ?u agzan trkmen rowaatymyzda ger. Ol Zlkarnen bilen baglany?ykly beleki rowaatlarda hem atlanar, ne ady agzalman, di?e trk kagany diilr.
Eger biz Ka?garlyny? adanyna dogry d?nn bolsak, onu? Isgender Zlkarnen dini Aleksandr Makedonski bolmaly. Ol miladydan ? 356-njy ylda doglup, bary-ogy 33 a?ap, miladydan ? 323-njy ylda aradan ykdy. Eger ?ele bolsa, onda bizi? kaganymyz hem ?ol dwrlerde a?an adam bolar.
Ka?garlyda adyly?yna gr, kagan gndogara, ine (Hytaa) tarap gidr. Zlkarnen hem onu? yzyna d?r. Ugurlara akyn bir erde kagan Zlkarneni? stne bir blek go?un iberr. Onso? Zlkarnen hem go?un iberr. akny?ykda Zlkarneni? iberen go?uny e?ilr. Ka?garlyny? atmagyna gr, bu akny?yk Altun gan dien erde bolar. Onso? Zlkarnen ?ol erde ?u bilen ara?yk bagla?ar. Ol birne wagtlap ?ol erde bolup, ugur ?herlerini gurdurar. Zlkarnen ekelip gidenso?, kagan Balasaguna enli ilerlp, z adyna ?u ?herini saldyrar. Trkmen rowaatynda ol barada adylan esasy zatlar ?ular.
Trkmenshra: a?y kbir hyta dokumentlerinde berilan maglumatlary? hem ?u kagan bilen baglany?ykly bolmagy mmkin didi?iz, bu dokumetlerde nme zatlar bar?
Araz Parwi?: edinji asyra degi?li hyta dokumentlerinde trki dilde grlen tapalary? hemmesine Xiongnu ?? (Hun) neslinden diilr. Mysal in, 636-njy ylda, Ka?garlydan takmynan 400 yl ? tamamlanan Zh?u dinastiasyny? taryhnamasy Zhou Shuda (? ?) Tujue Hsiongnu? bir aratyn tapasydyr; olary? ma?gala adyna (nesilba?ysyny? adyna) Ashina diilr. Onu? yz andynda hem ba?ga bir dbe gr, trkleri? ata-babalary Suo(?) urdundan gelipdir, bu urt Xiongnudan a?yrda demirgazykda erle?r diilr. Men ?u erde Suo urdy diip, a?ky trkmen kagany ?uwy? guran dwleti gz ?nde tutulandyr diip pikir edrin. ene-de ?ol wagtlar, agny Ka?garlydan 400 yl ? azylan Sui dinasatiasyny? taryhnamasy (? ?) Trkleri? ata-babalary Ping Liangdan (Gansuda) bolan gary?yk abanylar (Hu), olary? ma?gala ady Ashina dir. Bulary? ikisi-de Ashinany? ma?gala adydygy bilen ylala?ar. Bu hkimiet ba?yndaky urugdyr diip ak edilr. Gary?yk abanylar diip hem ?ol wagtlar Xiongnu gz ?nde tutulan bolmaly. Bu agda bu tapalary? irki taryhy barada hytalylary? maglumatlaryny? anyk dldigini a ?ol anykdyga olary? zlerini? hem doly ynanmanlygyny grkezr. ne gi?den ynanylan rgnli pikir trki halklary? Xiongnu? neslindendigi. Hytalylary? bu dwrde Xiongnu diip hasy etniki topary gz ?nde tutandygy anyk dl. ne ?ol mahallar trki dilli, zlerine Xiongnu neslinden din tire-tapalary? bolandygyna ?bhe ok.
Ka?garly trk kaganyny? ine tarap gidenligini, Isgenderi? hem onu? yzyna d?enligini, bulary? ikisini? ugurlara akyn bir erde ur?up ara?andygyny adar. Ka?garly Zlkarnen birne wagtlap ?ol erde bolup, ugur ?herlerini gurdurdy dir. Ol bu ?herleri? adyny Slmi, Gou, Janbalyk, B?balyk we e?ibalyk diip berr. Men Slmi bilen Janbalyga-ha bilemok, ne Gou, B?balyk we e?ibalyk Hytay? ?injiang Ugur zerk regionyny? Turpan welaatynda. Eger Zlkarnen kagany? yzyndan giden bolsa, kagan hem onu? stne go?un iberen bolsa, ol ekilip gidenso? hem kagan Balasaguna gelen bolsa, onda Isgender ugur urdunda bu ?herleri gurduryp rk, bizi? kaganymyz a?yrda, gndogarda bolar. Turpandan a?yrda hem Gansu welaaty bar. ?elelikde, Ka?garlyny? adaany znden 400 yl emesi ? azylan Sui dinastiasyny? taryhnamasynda adylana gabat gelmn hem duranok.
ne bir zady atdan ykarmaly dl. Ka?garly znden takmynan 1400 yl ? bolan wakalary rowaata esaslanyp berr. Onu? zni? mu?a ynanandygy belli dl. Hyta taryhnamalarynda beriln hem bu dokumentlerden 1000 yl a?yrdaky zatlar, hemmesi-de il arasynda bar grr?lere daanylyp azylan. ?ol sebpden bulardan ylmy takyklyga gara?maly dl. ne men, nhili hem bolanda, bular bir bo? grr? dlmikn dirin.


 [ نسخه قابل چاپ ]  [ اين متن را با ايميل بفرستيد ]       [ بازگشت به صفحه اول ]

استفاده از مطالب اين سایت با ذکر منبع بلامانع مي باشد